اگر شب‌ها مدت زیادی در تخت بیدار می‌مانید، چند بار از خواب می‌پرید، با خروپف و احساس خفگی مواجه می‌شوید یا باوجود خواب کافی در طول روز خواب‌آلود هستید، فقط با «بد خوابیدن» روبه‌رو نیستید. این نشانه‌ها گاهی از یک اختلال خواب قابل درمان خبر می‌دهند . درمان اختلالات خواب برای همه افراد یکسان نیست و باید بر اساس علت مشکل انجام شود  که از اصلاح عادت‌های خواب و درمان شناختی‌رفتاری گرفته تا دستگاه CPAP، دارو یا درمان بیماری زمینه‌ای را شامل می‌شود. در ادامه روش‌های تشخیص و درمان مهم‌ترین اختلالات خواب را بررسی می‌کنیم.

اختلال خواب چیست و چه زمانی به درمان نیاز دارد؟

اختلال خواب زمانی مطرح می‌شود که مشکل در به‌خواب‌رفتن، ادامه خواب، کیفیت خواب، زمان‌بندی خواب یا بیداری در طول روز به شکل مداوم روی عملکرد فرد اثر بگذارد. یک یا دو شب بی‌خوابی پس از استرس الزاماً بیماری نیست، اما تکرار مشکل و ایجاد خستگی، افت تمرکز یا خواب‌آلودگی روزانه نیاز به بررسی دارد.

نشانه‌هایی که بهتر است برای آن‌ها به پزشک مراجعه شود عبارت‌اند از:

• سخت به خواب رفتن یا بیدار شدن مکرر در طول شب
• بیدار شدن بسیار زودتر از زمان موردنظر
• خروپف شدید همراه با قطع یا اختلال تنفس
• احساس خفگی یا نفس‌نفس زدن هنگام خواب
• خواب‌آلودگی شدید در طول روز
• چرت زدن ناخواسته هنگام کار، مطالعه یا رانندگی
• احساس ناخوشایند و نیاز شدید به حرکت دادن پاها در زمان استراحت
• حرکات، فریاد زدن یا رفتارهای غیرعادی هنگام خواب
• خواب کافی از نظر مدت، اما احساس خستگی بعد از بیدار شدن

اگر خواب‌آلودگی به حدی است که هنگام رانندگی یا انجام فعالیت‌های خطرناک احتمال به خواب رفتن وجود دارد، رانندگی نباید ادامه پیدا کند و ارزیابی پزشکی باید جدی گرفته شود.

علت اختلالات خواب چیست؟

برای انتخاب درمان مناسب باید مشخص شود مشکل خواب از کجا شروع شده است. استرس و عادت‌های نامناسب خواب فقط بخشی از علت‌ها هستند. بیماری‌های جسمی، اختلالات تنفسی، شرایط روان‌شناختی، داروها و به‌هم‌خوردن ساعت زیستی بدن نیز در ایجاد اختلال خواب نقش دارند.

سبک زندگی و برنامه نامنظم خواب

خوابیدن و بیدار شدن در ساعت‌های متفاوت، چرت‌های طولانی، کار شیفتی و استفاده زیاد از صفحه‌نمایش در ساعات پایانی شب می‌تواند چرخه طبیعی خواب و بیداری را مختل کند. مصرف کافئین، نیکوتین و الکل در ساعات نزدیک به خواب نیز کیفیت خواب را کاهش می‌دهد.

بیماری‌های جسمی و روان‌شناختی

دردهای مزمن، بیماری‌های تنفسی، اختلالات تیروئید، رفلاکس، برخی بیماری‌های عصبی، اضطراب و افسردگی با مشکلات خواب ارتباط دارند. گاهی درمان بیماری زمینه‌ای بخش اصلی درمان اختلال خواب است و مصرف قرص خواب به تنهایی علت اصلی را برطرف نمی‌کند.

داروها و مواد محرک

بعضی داروهای ضداحتقان، کورتون‌ها، محرک‌ها و حتی برخی داروهای تجویزی می‌توانند روی خواب اثر بگذارند. به همین دلیل پزشک هنگام بررسی مشکل خواب باید فهرست داروها، مکمل‌ها، میزان مصرف کافئین و سایر مواد را نیز بداند. قطع خودسرانه داروی تجویزی توصیه نمی‌شود.

اختلالات خواب چگونه تشخیص داده می‌شوند؟

تشخیص دقیق، پایه اصلی درمان اختلالات خواب است. دو فرد که هر دو از «خواب بد» شکایت دارند ممکن است به درمان‌های کاملاً متفاوتی نیاز داشته باشند. پزشک ابتدا الگوی خواب، علائم شبانه و روزانه، بیماری‌های زمینه‌ای و داروهای مصرفی را بررسی می‌کند.

بررسی شرح حال و دفترچه خواب

ثبت زمان رفتن به تخت، مدت تقریبی خواب، تعداد بیدارشدن‌ها، چرت‌های روزانه و مصرف کافئین برای یک تا دو هفته اطلاعات مفیدی در اختیار پزشک قرار می‌دهد. این روش به‌خصوص در بررسی بی‌خوابی و اختلالات ریتم شبانه‌روزی کاربرد دارد.

تست خواب یا پلی‌سومنوگرافی

در برخی بیماران، به‌ویژه زمانی که احتمال آپنه خواب، اختلالات حرکتی یا بعضی اختلالات عصبی خواب مطرح باشد، تست خواب درخواست می‌شود. در پلی‌سومنوگرافی مواردی مانند امواج مغزی، تنفس، ضربان قلب، اکسیژن خون و حرکات بدن طی خواب ثبت می‌شوند.

تست‌هایی مانند Multiple Sleep Latency Test یا MSLT نیز برای بررسی خواب‌آلودگی شدید روزانه و بیماری‌هایی مانند نارکولپسی کاربرد دارند. همه افراد مبتلا به بی‌خوابی به تست خواب نیاز ندارند و ضرورت انجام آن را پزشک مشخص می‌کند.

روش‌های درمان اختلالات خواب چیست؟

درمان ممکن است شامل اصلاح سبک زندگی، درمان‌های رفتاری، دارو، نوردرمانی، دستگاه‌های کمک‌تنفسی یا درمان بیماری زمینه‌ای باشد. انتخاب روش به تشخیص، شدت علائم، سن، وضعیت سلامتی و پاسخ فرد به درمان‌های قبلی بستگی دارد.

روش درمان	بیشتر برای چه مواردی استفاده می‌شود؟	مزیت اصلی	محدودیت یا نکته مهم
اصلاح عادت‌های خواب	بسیاری از مشکلات خواب	کم‌خطر و قابل اجرا در خانه	در اختلالات جدی به‌تنهایی کافی نیست
CBT-I	بی‌خوابی مزمن	اثر پایدار و بدون وابستگی دارویی	نیازمند اجرای منظم برنامه است
دارو	برخی انواع بی‌خوابی، نارکولپسی و RLS	کنترل هدفمند بعضی علائم	باید با تجویز پزشک مصرف شود
CPAP و PAP	آپنه انسدادی خواب	باز نگه داشتن راه هوایی هنگام خواب	نیازمند استفاده منظم و تنظیم مناسب ماسک است
نوردرمانی و تنظیم ملاتونین	اختلالات ریتم شبانه‌روزی	تنظیم ساعت زیستی	زمان استفاده بسیار مهم است
درمان بیماری زمینه‌ای	اختلال خواب ثانویه	برطرف کردن عامل اصلی	نیازمند تشخیص دقیق علت است

درمان بی‌خوابی چگونه انجام می‌شود؟

بی‌خوابی فقط به معنای دیر خوابیدن نیست. بیدار شدن‌های مکرر، بیداری زودهنگام یا خواب بی‌کیفیت نیز در این گروه قرار می‌گیرند. اگر این علائم حداقل سه شب در هفته و برای سه ماه یا بیشتر ادامه داشته باشند، احتمال بی‌خوابی مزمن مطرح می‌شود.

درمان شناختی رفتاری بی‌خوابی یا CBT-I

 CBT-I در راهنماهای پزشکی، درمان اصلی بی‌خوابی مزمن محسوب می‌شود. این برنامه اغلب طی چند هفته اجرا شده و فقط شامل توصیه‌هایی مانند «زودتر بخوابید» نیست. هدف آن اصلاح رفتارها و افکاری است که بی‌خوابی را ادامه می‌دهند.

بخش‌های اصلی CBT-I شامل تنظیم زمان حضور در تخت، کنترل محرک، آموزش اصول خواب، تکنیک‌های آرام‌سازی و اصلاح نگرانی‌های مرتبط با خواب است. برای مثال فرد یاد می‌گیرد مدت طولانی بیدار در تخت نماند و تخت خواب را دوباره با «خوابیدن» ارتباط دهد.

دارو برای درمان بی‌خوابی

داروهای خواب‌آور در برخی بیماران کاربرد دارند، اما انتخاب نوع دارو باید بر اساس شرایط فرد انجام شود. داروهایی مانند بعضی آگونیست‌های گیرنده بنزودیازپین، داروهای اثرگذار بر گیرنده ملاتونین یا آنتاگونیست‌های اورکسین در شرایط مشخص تجویز می‌شوند.

مصرف خودسرانه قرص خواب، آنتی‌هیستامین‌های خواب‌آور یا مکمل‌های مختلف توصیه نمی‌شود. برخی داروها باعث خواب‌آلودگی روزانه، گیجی یا وابستگی می‌شوند و ممکن است با داروهای دیگر تداخل داشته باشند.

درمان آپنه خواب؛ از CPAP تا روش‌های دیگر

آپنه انسدادی خواب زمانی رخ می‌دهد که راه هوایی هنگام خواب بارها تنگ یا بسته شود. خروپف بلند، مشاهده قطع تنفس توسط اطرافیان، خفگی شبانه، سردرد صبحگاهی و خواب‌آلودگی روزانه از نشانه‌های مهم آن هستند.

استفاده از CPAP و دستگاه‌های فشار مثبت

دستگاه CPAP با ایجاد فشار ملایم هوا از بسته شدن راه هوایی در زمان خواب جلوگیری می‌کند و از درمان‌های اصلی آپنه انسدادی خواب است. دستگاه‌های APAP و BPAP نیز در شرایط خاص کاربرد دارند. برای رسیدن به نتیجه مناسب، دستگاه باید در تمام دوره‌های خواب، حتی چرت روزانه، طبق دستور استفاده شود.

درمان سندرم پای بی‌قرار

در سندرم پای بی‌قرار، فرد هنگام نشستن یا دراز کشیدن احساس ناخوشایندی در پاها دارد که با حرکت دادن آن‌ها کاهش پیدا می‌کند و اغلب عصر یا شب شدیدتر می‌شود. این وضعیت می‌تواند شروع خواب را دشوار کند.

در راهنمای جدید آکادمی پزشکی خواب آمریکا، بررسی وضعیت آهن اهمیت زیادی دارد و در افراد دارای شاخص‌های نامناسب آهن، درمان کمبود آهن بر اساس نظر پزشک مطرح است. برخی داروها مانند گاباپنتین، گاباپنتین اناکاربیل و پره‌گابالین نیز در بیماران مناسب جایگاه درمانی دارند.

برخلاف توصیه‌های قدیمی‌تر، استفاده روتین و طولانی‌مدت از برخی داروهای دوپامینی مانند پرامی‌پکسول و روپینیرول اکنون با احتیاط بیشتری انجام می‌شود؛ زیرا در بعضی بیماران می‌تواند به پدیده «augmentation» یا تشدید تدریجی علائم منجر شود.

درمان اختلالات ریتم شبانه‌روزی

در این اختلالات، مشکل اصلی همیشه کمبود توانایی خوابیدن نیست؛ بلکه ساعت زیستی فرد با زمان موردنیاز برای خواب و بیداری هماهنگ نیست. دیرخوابیدن شدید، زودخوابیدن غیرعادی، جت‌لگ و بعضی مشکلات ناشی از کار شیفتی در این گروه قرار می‌گیرند.

روش‌های درمان شامل برنامه‌ریزی دقیق زمان خواب، نوردرمانی در زمان مشخص و در بعضی بیماران مصرف زمان‌بندی‌شده ملاتونین است. استفاده از نور در ساعت نامناسب حتی می‌تواند ساعت خواب را در جهت نادرست جابه‌جا کند؛ بنابراین زمان‌بندی درمان اهمیت زیادی دارد.

درمان نارکولپسی و خواب‌آلودگی شدید روزانه

نارکولپسی با خواب‌آلودگی شدید روزانه شناخته می‌شود و برخی بیماران حملات ناگهانی خواب، فلج خواب یا کاتاپلکسی؛ یعنی کاهش ناگهانی قدرت عضلات در واکنش به احساسات، را تجربه می‌کنند.

درمان بر اساس نوع علائم انجام می‌شود. راهنمای AASM داروهایی مانند مودافینیل، پیتولیزانت، سولریامفتول و سدیم اکسیبات را برای برخی بزرگسالان مبتلا به نارکولپسی توصیه کرده است. انتخاب دارو و بررسی عوارض یا تداخل‌های آن کاملاً باید زیر نظر پزشک انجام شود.

برای درمان اختلال خواب در خانه چه کارهایی مفید است؟

رعایت بهداشت خواب جایگزین درمان پزشکی آپنه خواب، نارکولپسی یا بی‌خوابی مزمن نیست؛ بااین‌حال پایه مناسبی برای حفظ خواب سالم ایجاد می‌کند و در کنار درمان تخصصی ارزش زیادی دارد.

برای بهبود خواب:

• ساعت خواب و بیداری خود را تا حد امکان ثابت نگه دارید.
• اتاق خواب را تاریک، آرام و نسبتاً خنک کنید.
• مصرف کافئین را از ساعات پایانی روز محدود کنید.
• نیکوتین و الکل را نزدیک زمان خواب مصرف نکنید.
• شام سنگین را به ساعات پایانی شب موکول نکنید.
• فعالیت بدنی منظم داشته باشید، اما ورزش شدید را درست پیش از خواب انجام ندهید.
• چرت روزانه را در صورت ایجاد مشکل در خواب شب محدود کنید.
• تلفن همراه و سایر نمایشگرها را پیش از خواب کمتر استفاده کنید.
• اگر مدت زیادی در تخت بیدار هستید، به جای تلاش و نگرانی مداوم برای خوابیدن، از اصول CBT-I کمک بگیرید.

چه افرادی نباید اختلال خواب را خودسرانه درمان کنند؟

توصیه عمومی مانند تنظیم ساعت خواب برای اغلب افراد کم‌خطر است، اما مصرف دارو و مکمل یا استفاده از بعضی روش‌های درمانی بدون بررسی پزشکی مناسب نیست.

در موارد زیر بهتر است درمان زیر نظر پزشک انجام شود:

• بارداری یا شیردهی
• ابتلا به بیماری قلبی، تنفسی، عصبی، کبدی یا کلیوی
• مصرف هم‌زمان چند دارو
• سابقه وابستگی به دارو یا مواد
• خروپف همراه با قطع تنفس
• خواب‌آلودگی شدید و ناگهانی در روز
• بروز رفتارهای غیرطبیعی هنگام خواب
• اختلال خواب طولانی‌مدت یا مقاوم به درمان‌های ساده

ملاتونین نیز با وجود عرضه بدون نسخه در بسیاری از کشورها، برای همه مشکلات خواب درمان مناسبی نیست و زمان مصرف، مقدار مصرف و تداخل آن با داروهای دیگر اهمیت دارد.

آیا می‌توان از اختلالات خواب پیشگیری کرد؟

همه اختلالات خواب قابل پیشگیری نیستند، اما داشتن برنامه منظم خواب می‌تواند احتمال ایجاد یا تشدید بسیاری از مشکلات را کاهش دهد.

برای پیشگیری و حفظ کیفیت خواب:

• زمان بیدار شدن را حتی در روزهای تعطیل بسیار تغییر ندهید.
• خواب کافی را بخشی از برنامه روزانه در نظر بگیرید.
• کافئین و مواد محرک را در ساعات عصر و شب محدود کنید.
• در طول روز فعالیت بدنی داشته باشید.
• بیماری‌های جسمی و روان‌شناختی را درمان و پیگیری کنید.
• مصرف داروهای خواب‌آور را بدون تجویز پزشک شروع نکنید.
• خروپف شدید یا خواب‌آلودگی روزانه را نادیده نگیرید.

سوالات متداول درباره درمان اختلالات خواب

نتیجه‌گیری

درمان اختلالات خواب زمانی مؤثرتر است که ابتدا نوع و علت مشکل مشخص شود. بی‌خوابی مزمن، آپنه خواب، سندرم پای بی‌قرار، نارکولپسی و اختلالات ریتم شبانه‌روزی هرکدام مسیر درمان متفاوتی دارند و نمی‌توان همه آن‌ها را با قرص خواب یا توصیه‌های عمومی برطرف کرد.

اصلاح عادت‌های خواب بخش مهمی از درمان است، اما در علائم مداوم، خروپف همراه با قطع تنفس یا خواب‌آلودگی شدید روزانه، ارزیابی پزشکی اهمیت بیشتری پیدا می‌کند. تشخیص و انتخاب درمان نهایی باید توسط پزشک و با توجه به شرایط اختصاصی هر فرد انجام شود.